Dermatitis artefacta is een aandoening waarbij de schade aan de huid uitsluitend door eigen toedoen van de patiënt tot stand komt. Het gaat hier om een vorm van zelfbeschadigend gedrag, waarbij de handelingen opzettelijk en met voorbedachten rade worden uitgevoerd. Vaak ligt er psychologische dan wel psychiatrische problematiek ten grondslag aan het probleem, hoewel in uitzonderlijke gevallen ook financiële motieven (bijvoorbeeld het veiligstellen van een schadeclaim) een rol kunnen spelen.

Bij wie komt dermatitis artefacta voor?

Hoewel dermatitis artefacta op alle leeftijden voor kan komen, manifesteert het zich in een meerderheid van de gevallen in de puberteit of op jongvolwassen leeftijd. Het komt beduidend vaker voor bij meisjes (en vrouwen) dan bij jongens (en mannen). Psychiatrische problematiek is een belangrijke risicofactor. Zo komt dermatitis artefacta veel vaker voor bij patiënten met een angststoornis, depressieve stoornis of een persoonlijkheidsstoornis (bijvoorbeeld een borderline persoonlijkheidsstoornis). Andere psychosociale risicofactoren zijn een gebrek aan sociale steun en (een verleden van) kindermishandeling, seksueel misbruik of andere traumatische gebeurtenissen.

Hoe wordt de diagnose dermatitis artefacta gesteld?

Gezien de zeer uiteenlopende verschijningsvormen is het vaak moeilijk om de diagnose dermatitis artefacta in één oogopslag te stellen. In sommige gevallen is aanvullend onderzoek nodig in de vorm van een huidbiopsie (het verwijderen van een stukje aangedane huid voor weefselonderzoek). In het geval van dermatitis artefacta zal dan blijken dat de histologische afwijkingen niet overeenkomen met de klinische presentatie.

Wat is de behandeling van dermatitis artefacta?

Patiënten met dermatitis artefacta zullen over het algemeen stellig ontkennen dat hun huidafwijkingen het gevolg zijn van zelfbeschadigende handelingen. Directe confrontatie heeft dan ook geen zin en zal waarschijnlijk enkel leiden tot een vertrouwensbreuk tussen arts en patiënt. In plaats daarvan dient de arts een begripvolle en empathische houding aan te nemen om de patiënt het gevoel te geven dat zijn of haar klachten serieus genomen worden. Alleen zo kan voorkomen worden dat de patiënt zich onttrekt aan zorg en uit het oog verloren wordt. Pas wanneer zich een stabiele arts-patiëntrelatie heeft gevormd, kan voorzichtig gepoogd worden eventuele psychologische problematiek bespreekbaar te maken en, indien mogelijk, te behandelen. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor de psychiater; hetzij middels een verwijzing, hetzij middels multidisciplinair overleg. Hoewel eerstgenoemde de voorkeur verdient, zal een groot deel van de patiënten hier aanvankelijk niet open voor staan.

Gaat dermatitis artefacta over?

Hoewel behandeling van onderliggende psychoproblematiek tot een remissie kan leiden, zullen in veel gevallen de klachten vroeg of laat terugkeren. Om de kans hierop zo klein mogelijk te houden, is het van belang dat patiënten langdurig onder controle blijven. Niet alleen tijdens fasen van actieve ziekte, maar ook in tijden van weinig tot geen klachten.

Met dank aan

Niels Kruyt, arts