Wat is het melanoom ?

De medische term “melanoom” betekent letterlijk “zwart gezwel”. In feite gaat het hier om een plaatselijke opeenhoping van pigmentcellen in de huid die veranderd zijn in kankercellen. Het is de meest levensbedreigende vorm van huidkanker die relatief zeldzaam is, maar de laatste jaren helaas steeds vaker wordt gezien. Van de ongeveer 50.000 nieuwe gevallen van huidkanker in Nederland zijn er jaarlijks meer dan 5000 nieuwe gevallen met een melanoom te betreuren. In het jaar 2015 kregen bijna 6000 Nederlanders de diagnose melanoom te horen en jaarlijks wordt er bij ongeveer 190 mensen de diagnose “oogmelanoom” vastgesteld. Jaarlijks overlijden ongeveer 800 mensen aan de gevolgen van een melanoom of oogmelanoom. Het melanoom kan in principe op alle leeftijden ontstaan. Meestal treedt deze huidkanker op tussen de 30ste en 60ste jaar; vóór de puberteit is het echter uiterst zeldzaam. Het melanoom komt vaker voor bij vrouwen. Recentelijk is zelfs een toename van het melanoom vastgesteld onder jonge vrouwen in hun twintiger jaren.

Hoe ontstaat het melanoom ?

Een melanoom ontstaat doordat pigmentcellen op een bepaalde plaats in de huid of slijmvliezen veranderd zijn in kankercellen. Er zijn een aantal RISICOFACTOREN bekend voor het verkrijgen van een melanoom.
1. Overmatige blootstelling aan ultraviolette (UV-) straling, met name verbranding op jonge (kinder-) leeftijd kan het risico op een melanoom vergroten. Bedenk dat UV straling niet alleen in zonlicht zit maar ook in bruiningsapparaten.
2. Huidtype. Mensen met een lichte huidskleur, met sproeten of blond/rossig haar, die moeilijk bruin worden en snel verbranden hebben meer aanleg om een melanoom te krijgen.
3. Erfelijke aanleg. Het risico neemt toe naarmate er meerdere familieleden een melanoom hebben. In 5% van de gevallen blijkt ook een ander familielid de huidkanker te hebben.
4. Gewone of onrustige moedervlekken. Een kleine risicofactor voor het ontstaan van een melanoom is het hebben van veel (meer dan 50) gewone moedervlekken of 3 of meer onrustige moedervlekken.
5. Aangeboren moedervlekken. Het risico hierbij is afhankelijk van de grootte van deze moedervlekken. Bij een kleine aangeboren moedervlek is het risico heel klein (< 1 %) ; bij de reuze aangeboren moedervlek ligt het risico iets hoger, ongeveer 5%.
Zoals men uit het bovengenoemde kan afleiden zijn de laatste 4 risicofactoren niet te beïnvloeden omdat ze bij aanleg aanwezig zijn. Alleen overmatige zonblootstelling is dus wel goed te voorkómen (lees verder bij “adviezen”)

Hoe ziet melanoom eruit ?

Een melanoom is meestal groter dan een gewone moedervlek. Er bestaan echter een aantal opvallende verschillen. Zo is een melanoom meestal grillig en asymmetrisch van vorm. De pigmentatie is vaak onregelmatig. Naast bruin en zwart kunnen de kleuren rood, paars, blauw, grijs, wit of een combinatie van verschillende kleuren voorkomen. Niet alle melanomen zijn dus alleen zwart gekleurd. Sommige kwaadaardige pigmentcellen verliezen zelfs het vermogen om pigment te maken, waardoor er een licht of rozerood gezwelletje ontstaat. Deze zeldzame vorm heet het “amelanotisch melanoom”. Deze pigmentloze melanomen zien er soms bedrieglijk goedaardig uit waardoor de diagnose niet meteen door uw arts wordt gesteld. Een patiënt met een melanoom kan klagen over jeuk, bloedinkjes of wondjes in het gezwel. Soms geeft het melanoom helemaal geen klachten. Een melanoom kan ontstaan uit een goedaardige of onrustige moedervlek of in een van te voren “gave” huid. Melanomen kunnen op alle plaatsen van het lichaam voorkomen. Bij vrouwen komt deze huidkanker wat vaker voor op de benen; bij mannen op de romp. Andere wat zeldzamere lokalisaties zijn het behaarde hoofd, de slijmvliezen (mond, neus- en keelholte, vagina en de anus) en in het oog.

Superficieel spreidend melanoom
Superficieel spreidend melanoom
Melanoom in het oogwit
Het oogmelanoom
Nodulair melanoom
Nodulair melanoom
Bloedend melanoom
Bloedend melanoom

HET LYMFESTELSEL
Voordat we over uitzaaiingen praten is het eerst goed te weten hoe het “lymfeklierstelsel” in ons lichaam werkt. Lymfevaten vervoeren weefselvocht (waarin vooral afvalstoffen zitten) uit het lichaam naar de lymfeklieren, alwaar dit lymfevloeistof “gezuiverd” wordt. Met dit zuiveringsproces worden ook bacteriën en virussen onschadelijk gemaakt. Ons afweersysteem speelt hierbij een belangrijke rol. Lymfeklieren bevinden zich op verschillende plaatsen in ons lichaam onder meer de hals, in de oksels, langs de luchtpijp, bij de longen, bij de darmen en achter de buikholte en in de liezen. Deze plaatsen noemen we “lymfeklierstations”. Normaliter zijn de lymfeklierstations niet voelbaar. Bij een ziekteproces (bijv. huidinfectie) of uitzaaiing van een huidkanker zijn is het nabije lymfeklierstation opgezet, en soms gevoelig of zelfs pijnlijk.

UITZAAINGEN
Het melanoom kan uitzaaien. De kans hierop is evenredig met de dikte en groeiwijze ervan. In eerste instantie worden de kankercellen via lymfevaten in de huid vervoerd naar de lymfeklieren in de hals, oksels of in de lies. Bijvoorbeeld, een melanoom op een been zaait het eerst naar de lymfeklieren in de lies. De kankercellen kunnen echter ook via het bloed uitzaaien naar andere organen van het lichaam bijvoerbeeld naar de longen, de lever, op een andere plaats in de huid of naar de hersenen.

Hoe wordt het melanoom vastgesteld ?

Indien op het blote oog bij u een melanoom wordt vermoed worden de volgende aanvullende onderzoeken worden gedaan:

1. DERMATOSCOPIE
Dit is een niet-pijnlijke onderzoek waarbij de arts met behulp van een speciale kijker de moedervlek met 10 maal vergroting kan bestuderen. Op deze manier kunnen andere kenmerken van de vlek worden onderscheiden die met het blote oog niet te zien zijn.

2. EXCISIE BIOPSIE
Indien de verdenking bestaat op een melanoom wordt er altijd een zogenaamde “excisie biopsie” afgenomen. Dit gebeurt onder plaatselijke verdoving.

3. SCHILDWACHTKLIERONDERZOEK
Wanneer er in de nabije lymfeklierstation (nog) geen opgezette lymfeklieren voelbaar zijn, is het soms mogelijk om een schildwachtklieronderzoek te laten doen. Deze schildwachtklier is de eerste nabije lymfeklier waarheen kankercellen kunnen uitzaaien. Met behulp van een radioactieve stof en een blauwe kleurstof kan men deze klier opsporen en zodanig een vroege uitzaaiing tijdig ontdekken. Wanneer deze schildwachtklier kankercellen bevat moeten alle lymfeklieren in het betreffend lymfeklierstation (bijv. de lies) worden verwijderd. Wanneer de schildwachtklier ”schoon” is, is dat dus niet nodig. Dit onderzoek bevindt zich echter nog in een experimentele stadium en wordt niet in alle ziekenhuizen nog toegepast.

Wat betekent de “Breslow dikte” bij een melanoom ?

De Breslow dikte is een manier van stadiering van het melanoom die in 1970 door Breslow is bedacht. De patholoog-anatoom meet hierbij de dikte van het melanoom in het excisiepreparaat en drukt dit uit in aantal millimeters. De prognose van melanoompatiënten hangt voornamelijk af van deze Breslow dikte én van de aanwezigheid van uitzaaiingen. Uit studies is gebleken dat hoe dunner het melanoom is hoe beter de overlevingskansen zijn. Over het algemeen geldt dat melanomen met een Breslow dikte van kleiner dan 1 mm een betere prognose hebben dan melanomen met een dikte van 3 mm of groter.

Hoe wordt het melanoom behandeld ?

Er bestaan een aantal methode om het melanoom te behandelen. De keuze van behandeling hangt af van de soort, plaats en grootte van de tumor en van de leeftijd en gezondheidstoestand van de patiënt(e). Uiteraard wordt voor de behandelvorm gekozen die het best mogelijke resultaten op herstel geeft.

OPERATIEVE BEHANDELING
– Re-excisie. Het wegsnijden van de tumor met hechting. Wanneer de patholoog in het ovaal-huidbiopsie een melanoom heeft vastgesteld, wordt het “litteken” altijd opnieuw operatief verwijderd. Tijdens deze “re-excisie” wordt er een ruimere stuk huid weggesneden, om zekerder van te zijn dat alle kankercellen verwijderd zijn. Soms is de operatiewond zo groot dat deze niet direct kan worden gesloten. Om dit “defect” op te vullen wordt er een stukje huid van uw bovenbeen getransplanteerd naar het wondgebied. Wanneer uw huidarts van mening is dat er een huidtransplantatie noodzakelijk is wordt u voor de re-excisie inclusief de huidtransplantatie doorverwezen naar de chirurg. Normaliter vindt deze operatie plaats onder plaatselijke verdoving. Wanneer echter ook de lymfeklieren dienen te worden verwijderd, kan de chirurg besluiten deze beide operaties in één sessie onder narcose uit voeren.
– Verwijderen van nabije lymfeklieren. Wanneer bij het lichamelijk onderzoek een (mogelijk) opgezette lymfeklier wordt gevonden wordt er eerst een naaldpunctie gedaan van deze verdachte klier. U wordt hiervoor verwezen naar de patholoog. Deze onderzoekt het lymfekliervloeistof op de aanwezigheid van kankercellen. Wanneer er, eventueel bij herhaling, geen kankercellen worden gevonden, wordt deze lymfeklier niet operatief verwijderd en wordt er een afwachtende houding gekozen. Wanneer er echter wel kankercellen worden aangetroffen, dan moet deze lymfeklier tezamen met alle andere lymfeklieren van het betreffend lymfeklierstation, bijvoorbeeld in de lies, operatief worden verwijderd. Deze verrichting vindt altijd onder narcose plaats door een chirurg.

NIET OPERATIEVE BEHANDELINGEN
Andere behandelvormen worden niet door uw huidarts uitgevoerd en zullen daarom alleen hieronder worden genoemd. Voor meer informatie verwijzen we naar de website: www.kwf.nl

1. Isolatieperfusie
2. Radiotherapie
3. Chemotherapie
4. Immunotherapie

PALLIATIEVE BEHANDELING
Wanneer bij een patiënt vastgesteld is dat de kankercellen te ver zijn uitgezaaid naar andere inwendige organen, waarbij behandeling niet meer zinvol wordt geacht wordt er gekozen voor een zogenaamde palliatieve behandeling. Hierbij wordt getracht verdere verspreiding van het melanoom te voorkomen en de klachten te verminderen, bijvoorbeeld in de vorm van adequate pijnbestrijding.

Hoe kunt u voorkómen dat u een melanoom krijgt ?

Overmatige blootstelling aan UV stralen is een belangrijke risicofactor voor het krijgen van een melanoom. Daarom raden wij u aan om minder in de zon te vertoeven en het gebruik van de zonnebank te vermijden. Het op de juiste manier gebruiken van een zonnebrandmiddel met een hoge beschermingsfactor (factor 30 of hoger) maar vooral het dragen van beschermende kleding en hoofddeksel is ook van groot belang. Hierbij moet men bedenken dat een zonnebrandmiddel niet bedoeld is om langer in de zon te kunnen zitten. Dit middel is bedoeld om, gedurende de tijd dat u in de zon bent, de huid te beschermen tegen de schadelijke effecten van UV straling. Meer tips hierover vindt u in de folders  “Verstandig Zonnen” en “Zonnebrandmiddelen”.

Hoe herken ik een melanoom ?

Er zijn een bepaalde kenmerken die kunnen duiden op een kwaadaardige verandering van de moedervlek. Men gebruikt hiervoor het volgende Engelstalige “ABCDE” ezelsbruggetje:

A: ASYMMETRY
De moedervlek mag niet a-symmetrisch groeien; d.w.z de ene helft ziet er anders uit dan de andere helft van de vlek.

B: BORDER
De overgang van de vlek naar de normale huid wordt steeds onduidelijker, d.w.z. onscherp begrensd. De randen van de vlek worden ook onregelmatiger ; de vorm wordt grilliger i.p.l.v, mooi rond of ovaal.

C: COLOUR
Een moedervlek mag niet van kleur of kleursamenstelling veranderen. Bij een melanoom zien we vaak verschillende tinten, bruin, zwart, wit, blauw of rood.

D: DIAMETER
Wanneer de vlek groter wordt dan 6 mm in doorsnee is het vaak verdacht. Dit is echter een erg arbitraire grens. Een moedervlek die alleen groter is geworden zonder maar één van de veranderingen genoemd onder A,B, of C te hebben is meestal onschuldig.

E: EVOLUTION
D.w.z. snelle (binnen enkele maanden) verandering van het aspect van de moedervlek. Verder dient men altijd wantrouwig te worden wanneer moedervlekken gaan jeuken, steken of pijn doen, wondjes of korstjes vertonen.
In veel gevallen zullen deze verschijnselen berusten op onschuldige veranderingen in de moedervlek, maar het is -in voorkomende gevallen – altijd raadzaam uw huisarts of dermatoloog te raadplegen om te zien of er geen sprake is van kwaadaardige verandering in de moedervlek.

ZELFONDERZOEK  (met dank aan LaRoche Posay Nederland)

Video: Hoe controleer ik mijn huid (voor de man)

Video: Hoe controleer ik mijn huid (voor de vrouw)


Wat is de prognose voor het melanoom ?

Men dient te blijven opletten op het ontstaan van nieuwe melanomen op andere plaatsen. Ook kan een uitzaaiing naar de lymfeklieren na enige tijd nog optreden. U zult 5 of 10 jaar lang (dit is afhankelijk van dikte van het melanoom) onder controle blijven bij uw huidarts. Tijdens deze controles onderzoekt uw huidarts uw huid op een recidief tumor en op nieuwe melanomen of andere vormen van huidkanker, waarbij ook de lymfeklierstations lichamelijk worden onderzocht. De kans op algeheel herstel is groter naarmate het melanoom vroeger is ontdekt en behandeld. De overlevingskansen van de patiënt is uiteindelijk afhankelijk van de dikte van de tumor en het al of niet aanwezig zijn van uitzaaiingen.

Download

Instructie voor zelfonderzoek na verwijdering van een melanoom (met dank aan Stichting Melanoom)